παρά δ’ έρχετ’ ώρα…


“Δέδυκε μεν α σελάννα και

Πληιάδες· μέσαι δε

νύκτες, παρά δ’ έρχετ’ ώρα,

εγώ δε μόνα κατεύδω”

                                                                                        Σαπφώ (περί το 580 πΧ)SleepingWoman

2453131923_893107dfb3_o

“Η Σελήνη και οι Πλειάδες έδυσαν,

είναι μεσάνυχτα· εποχή, ώρα, νιότη

παρέρχονται κι εγώ κοιμάμαι μόνη.”

Απόδοση , άλλως μετάφραση:

Κορνήλιος Καστοριάδης

The Moon has left the sky,
Lost is the Pleiads’ light;
It is midnight,
And time slips by,
But on my couch alone I lie.

 translated by J. A. Symonds, 1883.

1.-blu.gif

Είναι ένα ωραιότατο  ποίημα της αρχαίας λυρικής ποιήτριάς μας , της Σαπφούς από την Λέσβο, όπως γράφτηκε από την ίδια στην αιολική διάλεκτο και μεταφράζεται από τον Ελληνα φιλόσοφο Κορνήλιο Καστοριάδη.

           Το παρακάτω κείμενο,  που υπογράφεται από  τον ‘Ελληνα φιλόσοφο,  οικονομολόγο και ψυχαναλυτή Κορνήλιο Καστοριάδη ( γεν:Κωνσταντινούπολη 11/3/1922, θάνατος: Παρίσι 26/12/1997)  αποτελεί απόσπασμα από το υπό τον τίτλο:

“Εκφραστικά μέσα της ποιήσεως.”

Μερικές σημειώσεις *(μέρος Ι)

ενός ανέκδοτου και ανολοκλήρωτου κείμενου του. To τμήμα που αναφέρεται στη Σαπφώ και στο παραπάνω ποίημά της έχει εκδοθεί σε ελληνική απόδοση του κ. Ζ. Λορεντζάτου στο Μνημόσυνο για τον Κορνήλιο Καστοριάδη από τον Ζήσιμο Λορεντζάτο, ένα φίλο του, Αθήνα 1998. (Σημείωση του μεταφραστή του κειμένου Κωνσταντίνου Σπαντιδάκη που έχει δημοσιευθεί στο περιοδικό «Νέα Εστία».)

            Βρήκα ολόκληρο το κείμενο ανάλυσης του φιλοσόφου μας εξαιρετικά ενδιαφέρον, μα εξετίμησα ως ιδιαίτερα αποκαλυπτική την σκέψη του που τον οδήγησε αναλύοντας και ερμηνεύοντας κάθε λέξη του ποιήματος στην παραπάνω μετάφραση- απόδοση του ποιήματος της Σαπφούς.

Διαβάστε το, έχει ενδιαφέρον! Κι όχι μόνο! Δείχνει τον βαθυστόχαστο νου της ποιήτριας, η οποία μες από ελάχιστες γραμμές, σε μόλις τρεις στίχους, μας δίνει τόσες πολλές πληροφορίες για την ζωή της , τον χρόνο και την ώρα της γραφής του ποιήματός της, που δεν θα μπορούσα να διανοηθώ ως μπορετό!

             ( Σημ. Οι επισημάνσεις  με μωβ χρώμα, δικές μου)

……………………………………………………………………………………………………

         Η Ανάλυση του παραπάνω ποιήματος της Σαπφούς από τον φιλόσοφο Κορνήλιο Καστοριάδη

……………………………………………………………………………………………………

“Δέδυκε, του ρήματος δύω, σημαίνει βούτηξε, καταβυθίστηκε.

         Στην Ελλάδα των διακοσίων κατοικημένων νησιών και των περίπου δέκα χιλιάδων χιλιομέτρων ακτών, ο ήλιος, η σελήνη και τ’ αστέρια δεν πλαγιάζουν, βουτούν στη θάλασσα, βυθίζονται.

         Σελάννα είναι βέβαια η σελήνη, και δεν μπορούμε να αποδώσουμε τη λέξη διαφορετικά. Για έναν αρχαίο Έλληνα όμως, η λέξη σελάννα παραπέμπει αμέσως στο σέλας,2 το φως· σελάννα είναι η φωτεινή, ο φωστήρ.

( σελασ-να>αιολ. σελάννα, αττ. σελάνα, σελήνη· πρβλ. νεοελλ. φεγγάρι<φέγγος)

         Πληιάδες, είναι η Πούλια, είναι οι Πολυάριθμες . Για έναν Γάλλο –ή έναν Ευρωπαίο– χωρίς επαρκή καλλιέργεια, η λέξη δεν λέει τίποτα· και για τον μετρίως καλλιεργημένο Γάλλο, πρόκειται για μια πλειάδα επιφανών Γάλλων ποιητών του 16ου αιώνα, και για μια συλλογή βιβλίων στις εκδόσεις Gallimard. Αλλά για τον Έλληνα αγρότη, τεχνίτη, ή ναυτικό της Αρχαιότητας (κι ακόμη έως προσφάτως), πρόκειται για ένα αστρικό νέφος –διακρίνονται τουλάχιστον επτά αστέρες δια γυμνού οφθαλμού– που ένας σημερινός αστρονόμος θα αποκαλούσε σφαιρωτό σμήνος μερικών εκατομμυρίων αστέρων, υπέροχος αστερισμός στον ωραιότερο σχηματισμό του νυχτερινού ουρανού, μέσα σ’ ένα τεράστιο τόξο του κύκλου ο οποίος καλύπτει περισσότερο από το ήμισυ του ουράνιου θόλου, αρχίζοντας από την Πούλια, περνώντας από τον Ωρίωνα και τερματίζοντας στον Σείριο.3

         Όταν περί το τέλος του καλοκαιριού εμφανίζεται ο Σείριος, λίγο πριν από την ανατολή του ηλίου, οι ωχρές πλέον Πλειάδες έχουν ήδη διαβεί το ζενίθ, πηγαίνοντας προς τα δυτικά. Τη στιγμή που ομιλεί η Σαπφώ, οι Πλειάδες έχουν ήδη δύσει, ένδειξη ακριβής και πολύτιμη, στην οποία θα επανέλθω.

        Μέσαι δε νύκτες, κατά λέξιν: οι νύχτες βρίσκονται στο μέσον τους, είναι μεσάνυχτα. Στο μέσον αυτής της νύχτας, στα μεσάνυχτα εκείνης της ημέρας, η Σελήνη και οι Πλειάδες είχαν ήδη δύσει. Ας υποθέσουμε προσωρινά ότι το τέλος του ποιήματος θα μπορούσε να αποδοθεί κάπως έτσι:… η ώρα περνά, κι εγώ κοιμάμαι μόνη.

         Εδώ, η ίδια η Σαπφώ ομιλεί, η Σαπφώ που γεννήθηκε γύρω στα 612 στη Λέσβο. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι το ποίημα γράφτηκε γύρω στα 580, ίσως και πριν. Λυρικό ποίημα, όπως λέγομε, που εκφράζει τα συναισθήματα, την ψυχική κατάσταση του ποιητή, και όμως, ο μύθος –η αφήγηση, η ιστορία– είναι παρών, νοσταλγικός και υπέροχος.

        Χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, βλέπουμε τον νυχτερινό ουρανό να περιγράφεται, τη Σελήνη και τις Πλειάδες να έχουν ήδη δύσει, κι αυτήν τη γυναίκα, ενδεχομένως ερωτευμένη με κάποιον που δεν είναι εκεί, ίσως και όχι, ωστόσο γεμάτη πόθους, η οποία, εν τω μέσω της νυκτός, δεν μπορεί να κοιμηθεί και λέγει τη θλίψη της που στο κρεβάτι της είναι μόνη.

        Διαβάζομε ένα αρχαίο ποίημα σημαίνει ότι ξαναβρίσκουμε έναν κόσμο πια χαμένο, έναν κόσμο τώρα σκεπασμένο από την αδιαφορία του “πολιτισμού” μπροστά στα στοιχειώδη και θεμελιώδη. Είναι το μέσον της νύχτας και η Σελήνη έχει ήδη δύσει. Ένας σύγχρονος μας δεν βλέπει τί σημαίνει αυτό. Δεν φαντάζεται ότι, αφού η Σελήνη έδυσε πριν από τα μεσάνυχτα, βρισκόμαστε μεταξύ της νέας Σελήνης και του πρώτου τετάρτου, στην αρχή συνεπώς ενός σεληνιακού μηνός (μέτρον χρόνου για όλους τους αρχαίους λαούς). Αλλά οι Πλειάδες έδυσαν. Αυτήν την ακρίβεια των αρχαίων ποιητών δεν την ξαναβρίσκουμε παρά μόνο σπάνια στους νεότερους, αφού με αφετηρία αυτήν την ένδειξη θα μπορούσαμε σχεδόν να προσδιορίσομε την εποχή της σύνθεσης του ποιήματος.

        Βρισκόμαστε στην άνοιξη, διότι την άνοιξη –και μάλιστα στην αρχή της– οι Πλειάδες δύουν πριν από τα μεσάνυχτα· όσο περισσότερο προχωρεί το έτος, τόσο δύουν αργότερα. Η Σαπφώ είναι ξαπλωμένη, και η ώρα περνά.

         Τί είναι η ώρα; Ο μεταφραστής θα αποδώσει τη λέξη “αβίαστα” ως [ώρα στα νέα ελληνικά και] heure στα γαλλικά (μέσω του λατινικού δανείου hora).

        Ώρα, όμως, στα αρχαία ελληνικά, σημαίνει επίσης την εποχή, ήδη στον Όμηρο, κι αυτή η έννοια διαρκεί ως σήμερα διά μέσου των αλεξανδρινών και βυζαντινών χρόνων· αι ώραι του έτους είναι οι εποχές. Είναι βεβαίως και η ώρα, με τη συνήθη έννοια του όρου, όχι η ώρα των ρολογιών, αλλά η ώρα ως υποδιαίρεση της διάρκειας της ημέρας. Ένα από τα περίφημα ποιήματα που η ύστερη Αρχαιότητα απέδιδε στον λυρικό ποιητή Ανακρέοντα αρχίζει ως εξής: “μεσονύκτιος ποτ’ ώραις”, στίς ώρες του μεσονυκτίου.

        Ώρα, όμως, είναι και η στιγμή κατά την οποία ένα πράγμα “είναι στην ώρα του”, που είναι πραγματικά καλό κι “ωραίο”, είναι συνεπώς για τους ανθρώπους ο ανθός της νιότης. Στο Συμπόσιο όταν ο Αλκιβιάδης αφηγείται πως προσπάθησε να πλαγιάσει με τον Σωκράτη, αλλά σηκώθηκε το πρωί χωρίς να πάθει τίποτα (καταδε-δαρθηκώς…), σαν να είχε κοιμηθεί με τον πατέρα του ή τον αδελφό του, καταλήγει: Ο Σωκράτης είναι υβριστής, τόσο κατηφρόνησεν της εμής ώρας, τη νιότη μου, την ομορφιά μου, το γεγονός ότι ήμουν ώριμος να με συλλέξει σαν έναν ωραίο ερωτικό καρπό.

        Πρέπει τέλος να κάνω μνεία του συνδέσμου δε, που σημαίνει τόσον “και” όσον και “αλλά”. Εδώ η επιλογή είναι αναπόφευκτη και θα μεταφράσω απλώς “και”. Τί λέγει λοιπόν η Σαπφώ;

“Η Σελήνη και οι Πλειάδες έδυσαν,

είναι μεσάνυχτα· εποχή, ώρα, νιότη

παρέρχονται κι εγώ κοιμάμαι μόνη.”

         Ουδείς νεότερος μεταφραστής, απ’ όσο ξέρω, δεν τόλμησε να μεταφράσει τη μοναδική λέξη ώρα με τρεις λέξεις. Όμως, η κορύφωση της έντασης του ποιήματος είναι ακριβώς αύτη η λέξη που συνδυάζει περισσότερες της μιας σημασίες, χωρίς να θέλει ή να πρέπει να επιλέξει ανάμεσα τους: την εποχή του έτους, την άνοιξη –το νέο ξεκίνημα του χρόνου μετά τον χειμώνα, την εποχή των ερώτων–, την ώρα που παρέρχεται και τη νεότητα της Σαπφούς που μάταια αναλώνεται, αφού δεν υπάρχει κανείς στο κρεβάτι της. Η μεγαλοφυΐα της Σαπφούς έγκειται και στην επιλογή ακριβώς αυτής της λέξεως, το φάσμα σημασιών της οποίας διαφωτίζεται και εμπλουτίζεται από το υπόλοιπο ποίημα (χωρίς τη μνεία της δύσης των Πλειάδων, η έννοια εποχή/άνοιξη της λέξεως ώρα θα ήταν πολύ λιγότερο επιτακτική…”

Sir_Lawrence_Alma-Tadema,_-_Sappho_and_Alcaeus_-_Walters_37159.jpg

Σημειώσεις μου:

Ο πάνω πίνακας στο δημοσίευμά μου  λέγεται “Sleeping Woman” και είναι έργο του  σύγχρονού μας Σκωτσέζου ζωγράφου Paul Binnie

Ο κάτω ζωγραφικός πίνακας είναι έργο του Ολλανδικής καταγωγής και Αγγλικής υπηκοότητας Sir Lawrence Alma Tadema, (Λώρενς Άλμα-Τάντεμα) με τον τίτλο «Sappho_and_Alcaeus»

Η φωτογραφία στην επικεφαλίδα του δημοσιεύματός μου απεικονίζει μια αρχαιοελληνική  αττική μελανόμορφη κάλπιδα. Ως (κάλπις (κάλπιδα) εννοείται το αγγείο με στρογγυλό σώμα, δυο λαβές και συνεχή καμπύλη από τα χείλη, στοιχεία που συνιστούν και τα βασικά χαρακτηριστικά του αγγείου.)και χρησιμοποιείται ως δοχείο νερού, ένα είδος που αλλιώς ονομάζεται υδρία (σ’ αυτήν υπάρχουν τρεις λαβές). Πάνω στο σώμα του, το συγκεκριμένο αγγείο (δοχείο) φέρει μια ζωγραφιά της ποιήτριας Σαπφούς.  Είναι έργο αγνώστου τεχνίτη που η τεχνοτροπία του ως ιδιαίτερη έγινε ευρέως γνωστή, οπότε με το vase name του, ο τεχνίτης αυτός αποκλήθηκε ως ο ζωγράφος της Σαπφούς (Sappho Painter).  Ο εν λόγω τεχνίτης ήταν ενεργός από το 510- 490 πΧ και το συγκεκριμένο δοχείο του θεωρείται οτι κατασκευάστηκε από αυτόν το έτος 510 π.Χ. Είναι σήμερα κτήμα του Εθνικού Μουσείου της Βαρσοβίας, όπου και εκτίθεται. 

Η Πούλια και τι σημαίνει= Είναι ένα αστρικό σμήνος, δηλαδή μια φυσική ομάδα μερικών εκατοντάδων αστεριών, από τα οποία, όμως, εμείς βλέπουμε με γυμνό μάτι 6 ή, αν οι συνθήκες είναι πολύ καλές, 7 σε πυκνή διάταξη.Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα εδώ

 Για την Σαπφώ,(περ.612-570π.Χ) ή  Sappho στα αγγλικά, αυτήν την διάσημη  λυρική μας αρχαία ποιήτρια από την Λέσβο, για κείνη την ερωτική γυναίκα που μεταξύ άλλων είπε:

«Και τώρα ο έρωτας ο λυσιμελής, με παρασύρει.»

όπου λυσιμελής= ο πόθος που παραλύει τα μέλη του σώματος, περίφραση από σπάραγμα του λυρικού Αρχιλόχου, που λέει στον φίλο του: «Ο πόθος, φίλε, που τα μέλη παραλύει με δάμασε». Δείτε πως προσδιορίζεται εκ νέου από το ποιητή μας Τίτο Πατρίκιο στο δημοσίευμα της κ. Κωνσταντίνας Θεοφανοπούλου που μπορείτε να διαβάσετε εδώ

1.-blu.gif

Καλή σας νύχτα!

‘Ωρα να πλαγιάσω!

Μια σκέψη σχετικά μέ το “παρά δ’ έρχετ’ ώρα…

  1. Περί λόγου και τέχνης ο λόγος!!!……ΟΤΑΝ (ΑΝ) ΚΑΤΑΦΕΡΕΙΣ ΝΑ ΓΝΩΡΙΣΕΙΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ "LIVE".. ΠΟΥ ΠΡΟΛΑΒΑΙΝΟΥΝ ΤΗΝ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥΣ ΣΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΜΟΡΦΕΣ……ΦΡΟΝΤΙΣΕ ΝΑ ΜΠΟΡΕΣΕΙΣ ΝΑ ΤΟΥΣ ΠΑΙΝΕΨΕΙΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥΣ!!!…ΑΝ.. ΤΟ ΜΠΟΡΕΣΕΙΣ ΑΥΤΟ!!!…ΕΙΔΕΣ ΠΩΣ ΣΕ ΕΜΠΝΕΟΥΝ ΜΕΡΙΚΟΙ ΜΕ ΜΙΑ ΚΑΙ ΜΟΝΟΝ ΛΕΞΗ ΤΟΥ ΝΟΗΜΑΤΟΣ-ΑΞΙΑΣ ΑΥΤΗΣ?…. …….ΔΕΝ ΕΧΩ ΝΑ ΠΡΟΣΘΕΣΩ ΤΙΠΟΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΟΥ…………ΕΙΜΑΙ ΠΡΟΦΑΝΩΣ ΧΑΖΟΣ!!!…ΤΟΝ ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟ ΜΟΥ..ΚΑΙ ΣΥΓΝΩΜΗ!!!…

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.